Кіріспе. Қазіргі кезеңде құқық қорғау органдары мен әскери құрылымдардың алдына қойылатын міндеттердің күрделенуі болашақ офицерлерді даярлау сапасына жаңа талаптар қояды. Қоғамдық тәртіпті сақтау және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету барысында қызметтік-жауынгерлік бөлімшелердің тиімді әрекет етуі олардың тактикалық даярлық деңгейіне тікелей байланысты.

Қоғамдық тәртіпті сақтау пәні курсанттардың теориялық білімдерін тәжірибелік дағдылармен ұштастырып, қызметтік міндеттерді орындауға қажетті кәсіби құзыреттерді қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын оқыту жүйесін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан жетілдіру өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Оқыту жүйесінің басты мақсаты – курсанттардың нақты қызметтік жағдайларда дұрыс шешім қабылдауын, бөлімшелерді басқару қабілетін және тактикалық іс-қимылдарды сауатты ұйымдастыру дағдыларын қалыптастыру.[1]

Әдебиеттерге шолу.

Қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасының даярлық мәселелері көптеген отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеу нысаны болып табылады. Заманауи зерттеулерде интерактивті оқыту әдістерін, ситуациялық тапсырмаларды, тактикалық ойындарды және цифрлық технологияларды пайдалану курсанттардың кәсіби даярлық сапасын арттыратыны дәлелденген. Әсіресе қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде туындайтын төтенше жағдайларды модельдеу тәжірибелік машықтарды қалыптастырудың тиімді құралы болып табылады.

Негізгі бөлім.

Қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері бірнеше өзара байланысты компоненттерден тұрады:

1.        Мақсаттық компонент.

Курсанттарды қоғамдық тәртіпті сақтау жағдайында бөлімшелердің іс-қимылдарын ұйымдастыруға және басқаруға даярлау.

Мақсаттық компонент. Қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын курсанттарға қоғамдық тәртіпті сақтау пәні бойынша оқыту жүйесіндегі мақсаттық компонент – бұл оқу-тәрбие процесінің түпкі мақсатын, міндеттерін және күтілетін нәтижелерін айқындайтын негізгі құрылымдық элемент. Ол болашақ офицерлердің кәсіби даярлығының бағытын анықтап, оқу процесінің барлық құрамдас бөліктерін бір жүйеге келтіреді.

Мақсаттық компоненттің негізгі мақсаты. Қоғамдық тәртіпті сақтау жағдайында қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасы міндеттерді тиімді орындауға қабілетті, жоғары кәсіби құзыреттілігі қалыптасқан, шешім қабылдай алатын және бөлімшелерді басқару дағдыларын меңгерген офицерлерді даярлау.

Мақсаттық компоненттің міндеттері. Мақсаттық компонент келесі міндеттерді жүзеге асыруды көздейді:

Теориялық білімді қалыптастыру:

қоғамдық тәртіпті сақтаудың құқықтық негіздерін меңгерту; қызметтік-жауынгерлік әрекеттерді ұйымдастырудың принциптері мен тәсілдерін үйрету; нормативтік-құқықтық құжаттарды қолдану дағдыларын қалыптастыру.

Практикалық дағдыларды дамыту:

әртүрлі қызметтік жағдайларда әрекет ету тәсілдерін меңгерту; арнайы операцияларды ұйымдастыру және өткізу машықтарын қалыптастыру; күштер мен құралдарды тиімді пайдалану дағдыларын жетілдіру.

Басқарушылық қабілеттерді қалыптастыру:

бөлімшелердің іс-қимылдарын үйлестіру; бағыныштыларға міндеттер қою және олардың орындалуын бақылау; жедел жағдайда дұрыс шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Тактикалық ойлауды дамыту:

жағдайды бағалау; қауіп-қатерлерді болжау; қызметтік міндеттерді орындаудың тиімді нұсқаларын таңдау.

Психологиялық тұрақтылықты қалыптастыру:

стресстік жағдайларда әрекет ету; жауапкершілік сезімін дамыту;

тәртіптілік пен кәсіби этиканы қалыптастыру.

Мақсаттық компоненттің күтілетін нәтижелері. Оқыту нәтижесінде курсант:

қоғамдық тәртіпті сақтау саласындағы заңнаманы біледі; қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасы міндеттерді орындаудың тактикалық тәсілдерін меңгереді; бөлімшелердің іс-қимылдарын ұйымдастыра алады; күрделі жағдайда негізделген шешім қабылдайды; кәсіби және моральдық-психологиялық тұрғыдан дайын маман ретінде қалыптасады.

Ғылыми тұрғыдан алғанда:

Мақсаттық компонент құзыреттілік тәсілге, тұлғаға бағдарланған оқыту қағидаларына және тәжірибеге бағытталған білім беру тұжырымдамасына сүйенеді. Оның мазмұны білім алушылардың кәсіби құзыреттерін қалыптастыруға және болашақ қызмет ерекшеліктеріне бейімдеуге бағытталған.

Осылайша, мақсаттық компонент – қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын оқыту жүйесінің негізгі өзегі болып табылады және ол курсанттарды қоғамдық тәртіпті сақтау саласындағы кәсіби қызметке жан-жақты даярлауды қамтамасыз етеді.[2]

2. Мазмұндық компонент.

Оқыту бағдарламасына келесі бағыттар енгізіледі:

қоғамдық тәртіпті сақтаудың құқықтық негіздері; арнайы операцияларды ұйымдастыру; нарядтардың іс-қимыл тактикасы; жаппай тәртіпсіздіктердің алдын алу; төтенше жағдайлар кезіндегі әрекеттер; күштер мен құралдарды басқару.

Мазмұндық компонент

Қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын курсанттарға қоғамдық тәртіпті сақтау пәні бойынша оқыту жүйесіндегі мазмұндық компонент – бұл болашақ офицерлердің кәсіби қызметіне қажетті білімдердің, біліктердің, дағдылардың, құзыреттердің және тәжірибелік іс-әрекеттердің жиынтығын қамтитын оқыту жүйесінің негізгі құрылымдық бөлігі.

Мазмұндық компонент оқытудың мақсатына сәйкес курсанттардың қоғамдық тәртіпті сақтау саласындағы қызметтік-жауынгерлік міндеттерді орындауға дайындығын қамтамасыз ететін теориялық және тәжірибелік материалдардың мазмұнын айқындайды.

Мазмұндық компоненттің мақсаты. Курсанттардың қоғамдық тәртіпті сақтау жағдайында қызметтік-жауынгерлік міндеттерді кәсіби деңгейде орындауына қажетті білім, білік, дағды және құзыреттер жүйесін қалыптастыру.

Мазмұндық компоненттің негізгі бағыттары.

1. Құқықтық даярлық мазмұны.

Бұл бағыт курсанттардың қоғамдық тәртіпті сақтау қызметін реттейтін нормативтік-құқықтық базаны меңгеруін көздейді.

Ол мыналарды қамтиды:

Қазақстан Республикасының Конституциясы; «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңы; «Құқық қорғау қызметі туралы» Заңы; Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс; Қылмыстық кодекс; қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі ведомстволық бұйрықтар мен нұсқаулықтар.

Нәтижесінде курсанттар:

заң талаптарын біледі; құқықтық нормаларды тәжірибеде қолдана алады; қызмет барысында заңдылық қағидаларын сақтайды.

2. Тактикалық даярлық мазмұны.

Тактикалық даярлық болашақ офицерлердің бөлімшелерді басқару және әртүрлі жағдайларда тиімді әрекет ету қабілетін қалыптастырады.

Оның құрамына:

қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасының іс-қимылдардың негіздері; нарядтардың қызметін ұйымдастыру; қоғамдық тәртіпті сақтау тәсілдері; арнайы операцияларды жоспарлау; күштер мен құралдарды орналастыру; жаппай тәртіпсіздіктердің алдын алу және жолын кесу; арнайы құралдарды қолдану тәртібі кіреді.[3]

Нәтижесінде курсанттар:

тактикалық жағдайды бағалай алады; бөлімшелердің іс-қимылдарын ұйымдастырады; күрделі жағдайда шешім қабылдайды.

3. Арнайы кәсіби даярлық мазмұны.

Арнайы даярлық қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған практикалық іс-қимылдарды меңгеруге арналған.

Бұл бағыт:

патрульдік қызметті ұйымдастыруды; блокпост қызметін атқаруды; адамдар көп жиналған жерлердегі қауіпсіздікті қамтамасыз етуді; бұқаралық іс-шараларды күзетуді; құқық бұзушыларды ұстау тәсілдерін; арнайы операцияларға қатысуды қамтиды.

Нәтижесінде курсанттар:

қызметтік міндеттерді орындау алгоритмін меңгереді; тәжірибелік дағдыларын жетілдіреді; нақты жағдайларда сенімді әрекет етеді.

4. Басқарушылық даярлық мазмұны

Бұл бөлім болашақ командирдің ұйымдастырушылық қабілеттерін дамытуға бағытталған.[4]

Ол:

басқару негіздерін; шешім қабылдау тәртібін; жауынгерлік тапсырмаларды қою әдістерін; бағыныштылардың қызметін үйлестіруді; бақылау және есеп беру тәртібін қамтиды.

Нәтижесінде курсанттар:

бөлімшені басқара алады; жеке құрамның іс-қимылдарын үйлестіреді; қызметтік тапсырмалардың орындалуын қамтамасыз етеді.

5. Психологиялық даярлық мазмұны

Психологиялық даярлық курсанттардың моральдық-психологиялық тұрақтылығын қалыптастыруға бағытталған.

Оған:

стресс жағдайында әрекет ету; эмоционалдық тұрақтылық; қақтығыстарды басқару; көшбасшылық қасиеттерді дамыту;

кәсіби этика және коммуникация мәдениеті жатады.

Нәтижесінде курсанттар:

психологиялық қысымға төтеп береді; төтенше жағдайларда өзін сенімді ұстайды; азаматтармен тиімді қарым-қатынас жасайды.

6. Практикалық даярлық мазмұны

Практикалық даярлық теориялық білімді нақты қызметтік жағдайда қолдануға мүмкіндік береді.

Ол:

тәжірибелік сабақтарды; тактикалық жаттығуларды; далалық оқу-жаттығуларын; ситуациялық тапсырмаларды; командалық-штабтық жаттығуларды; қызметтік жағдайларды модельдеуді қамтиды.

Нәтижесінде курсанттар:

алған білімдерін практикада қолданады; кәсіби машықтарын жетілдіреді; қызметтік-жауынгерлік міндеттерді орындауға дайын болады.

Мазмұндық компоненттің нәтижесі

Мазмұндық компонентті меңгеру нәтижесінде курсанттар:

қоғамдық тәртіпті сақтау саласындағы заңнаманы біледі; қызметтік-жауынгерлік әрекеттерді ұйымдастыруды меңгереді; тактикалық және басқарушылық шешімдер қабылдай алады; арнайы операцияларды ұйымдастыру дағдыларын игереді; моральдық-психологиялық тұрғыдан дайын болады; қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі кәсіби құзыреттерді қалыптастырады.[5]

3. Ұйымдастырушылық компонент.

Оқыту процесінде:

дәрістер; семинар сабақтары; тәжірибелік сабақтар; далалық оқу-жаттығулар; командалық-штабтық жаттығулар; жағдайлық тапсырмалар қолданылады.

Ұйымдастырушылық компонент.

Қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын курсанттарға қоғамдық тәртіпті сақтау пәні бойынша оқыту жүйесіндегі ұйымдастырушылық компонент – бұл оқу процесін жоспарлау, ұйымдастыру, жүзеге асыру және басқару тәсілдерінің, формаларының, құралдарының және педагогикалық жағдайларының жиынтығы. Ұйымдастырушылық компонент оқыту мақсаты мен мазмұнының тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді және курсанттардың теориялық білімдерін тәжірибелік даярлықпен ұштастыруға бағытталады. Бұл компонент оқу үдерісіне қатысушылардың өзара іс-қимылын, сабақтарды ұйымдастыру ретін және білім беру технологияларын қолдану ерекшеліктерін қамтиды.

Ұйымдастырушылық компоненттің мақсаты.

Курсанттарды қоғамдық тәртіпті сақтау жағдайындағы қызметтік-жауынгерлік міндеттерді орындауға сапалы даярлау үшін тиімді оқу ортасын құру және оқу-тәрбие процесін ғылыми негізде ұйымдастыру.

Ұйымдастырушылық компоненттің негізгі міндеттері.

оқу процесін жүйелі түрде ұйымдастыру; теориялық және тәжірибелік сабақтардың өзара байланысын қамтамасыз ету; курсанттардың танымдық белсенділігін арттыру; кәсіби құзыреттерді қалыптастыруға жағдай жасау; заманауи педагогикалық технологияларды енгізу; оқу нәтижелерін бақылау және бағалау жүйесін жетілдіру.[6]

Қорытынды.

Қоғамдық тәртіпті сақтау пәні бойынша қызметтік-жауынгерлік қолдану тактикасын оқыту жүйесін дамыту курсанттардың кәсіби даярлығының сапасын арттырудың маңызды шарты болып табылады. Ғылыми-әдістемелік тұрғыдан негізделген оқыту жүйесі болашақ офицерлердің теориялық білімін тәжірибелік дағдылармен ұштастыруға, олардың басқарушылық қабілеттерін дамытуға және нақты қызметтік жағдайларда тиімді әрекет етуге мүмкіндік береді.

Оқыту процесінде инновациялық педагогикалық технологияларды, тәжірибелік жаттығуларды және жағдайлық модельдеуді кеңінен қолдану курсанттардың кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудың тиімділігін арттырады. Осыған байланысты қызметтік-жауынгерлік даярлау жүйесін үздіксіз жетілдіру қазіргі әскери білім беру жүйесінің басым бағыттарының бірі болып табылады.