Кіріспе.

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының жетістігін тек оның қанша ақпарат білетінімен анықтау жеткіліксіз. Білімнің шынайы нәтижесі оқушы сол білімді түсініп, қажет жағдайда қолдана алған кезде байқалады. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде бұл мәселенің маңызы жоғары, себебі дәл осы кезеңде баланың оқу әрекетінің, ойлау тәсілдерінің және өздігінен әрекет ету дағдыларының негізі қалыптасады.

Функционалдық сауаттылық ұғымы білімді өмірде қолданумен тығыз байланысты. ЮНЕСКО-ның анықтамасында функционалдық сауаттылық адамның өз ортасында тиімді әрекет ету үшін оқу, жазу және есептеу дағдыларын қолдана алу қабілетімен байланыстырылады [1]. Демек, сауаттылық тек мәтінді оқи алу немесе есеп шығара алу деңгейімен шектелмейді. Оның маңызды бөлігі – осы дағдыларды нақты жағдайда пайдалану.

Бастауыш сынып оқушылары үшін функционалдық сауаттылықты күнделікті қарапайым әрекеттерден байқауға болады. Мысалы, бала мәтінді оқып, оның негізгі ойын түсінуі, дүкендегі бағаны салыстыруы, уақытты дұрыс есептеуі, берілген ақпараттан қажетті мәліметті табуы немесе табиғи құбылысты түсіндіру үшін алған білімін қолдануы қажет. Бұл мысалдардың барлығы мектептегі білімнің өмірмен байланысын көрсетеді.

Зерттеушілердің еңбектерінде оқушының білімді дайын күйінде қабылдауы емес, оны өз әрекеті арқылы меңгеруі мен қолдануы маңызды екені көрсетіледі. Л.С. Выготский оқыту мен баланың ойлау дамуы арасындағы байланысты қарастырса [2], В.В. Давыдов дамыта оқыту теориясында оқушының оқу әрекеті мен теориялық ойлауын дамытуға ерекше мән береді [3].

Функционалдық сауаттылық мәселесін зерттеуде А.В. Хуторской оның білім нәтижесін нақты әрекетте қолдану жағына назар аударады [4]. Ал бастауыш мектепке арналған Н.Ф. Виноградова және әріптестерінің еңбегінде функционалдық сауаттылықты қалыптастыру оқу тапсырмаларын баланың тәжірибесімен байланыстыру қажеттігімен сабақтастырылады [5].

Осыған байланысты зерттеу мәселесі ретінде бастауыш сынып оқушыларының мектепте алған білімін күнделікті және жаңа жағдаяттарда қолдануда кездесетін қиындықтары қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығының төмен болу себептерін теориялық тұрғыдан талдау және оны дамытуға мүмкіндік беретін педагогикалық жолдарды анықтау.

Зерттеу міндеттері:

1) функционалдық сауаттылық ұғымының мәнін анықтау;

2) бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығына әсер ететін факторларды қарастыру;

3) функционалдық сауаттылықтың негізгі бағыттарын сипаттау;

4) білімді өмірлік жағдайда қолдануға кедергі келтіретін мәселелерді анықтау;

5) функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған тиімді педагогикалық тәсілдерді ұсыну.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы бастауыш сынып оқушысының функционалдық сауаттылығын тек жеке сауаттылық түрлерінің жиынтығы ретінде емес, білімді нақты жағдайда қолдануға мүмкіндік беретін өзара байланысты дағдылар жүйесі ретінде қарастырудан көрінеді.

Материалдар мен әдістер.

Зерттеу теориялық сипатта жүргізілді. Зерттеу барысында функционалдық сауаттылық, бастауыш білім беру, оқушының оқу әрекеті және білімді қолдану мәселелеріне арналған ғылыми әдебиеттерге теориялық талдау жасалды. Сонымен бірге педагогика мен психология саласындағы еңбектердің негізгі тұжырымдары салыстырылды. Зерттеу әдістері ретінде теориялық талдау, салыстыру, жүйелеу, жинақтау және қорытындылау әдістері қолданылды.

Теориялық талдау арқылы функционалдық сауаттылықтың негізгі мазмұны анықталды. Салыстыру әдісі арқылы әртүрлі авторлардың білімді меңгеру және оны қолдану туралы көзқарастары қарастырылды. Жүйелеу барысында функционалдық сауаттылықтың негізгі бағыттары мен оған әсер ететін педагогикалық жағдайлар топтастырылды. Жинақтау негізінде бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамытуға қатысты авторлық қорытынды жасалды.

Зерттеу нәтижелері.

Зерттеу барысында функционалдық сауаттылықты түсіндіруде бірнеше өзара байланысты мәселе анықталды. Біріншіден, функционалдық сауаттылықты тек оқу, жазу немесе есептеу дағдысымен шектеуге болмайды. ЮНЕСКО түсінігінде функционалдық сауаттылық адамның күнделікті және қоғамдық өмірде сауаттылыққа байланысты әрекеттерді орындай алуымен сипатталады [1]. Осыдан функционалдық сауаттылықтың негізгі ерекшелігі – білім мен әрекеттің байланысында екенін көруге болады. Екіншіден, оқушының білімді білуі мен оны қолдана алуы бірдей нәтиже емес. Мысалы, оқушы математикалық амалдардың ережесін білуі мүмкін, бірақ нақты өмірлік есепте қай амалды қолдану керектігін анықтауда қиналуы ықтимал. Сол сияқты бала мәтінді дұрыс оқығанымен, мәтіндегі негізгі ақпаратты ажыратып, оны жаңа сұраққа жауап беру үшін қолдана алмауы мүмкін. Осы жағдайды шартты түрде «Бала біледі, бірақ қолдана алмайды» деген қарапайым тұжырыммен көрсетуге болады. Мұндағы мәселе баланың қабілетсіздігінде емес. Мәселе оқу барысында білімді түрлі жағдайда қолдануға жеткілікті мүмкіндік берілмеуінде болуы мүмкін. Үшіншіден, функционалдық сауаттылықтың қалыптасуына оқу тапсырмаларының мазмұны тікелей әсер етеді. Егер тапсырмалардың басым бөлігі тек ережені қайталауға, дайын алгоритм бойынша жұмыс жасауға бағытталса, оқушының өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігі шектеледі.

А.В. Хуторской функционалдық сауаттылықты білімді белгілі бір нәтижеге жеткізетін құрал ретінде қарастырады және оны құзыреттіліктермен байланыстырады [4]. Бұл көзқарас функционалдық сауаттылықтың жай ғана білім қоры емес, әрекет барысында байқалатын қабілет екенін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Бастауыш сынып оқушысының функционалдық сауаттылығын бірнеше негізгі бағыт бойынша қарастыруға болады:

• оқу сауаттылығы;
• математикалық сауаттылық;
• жаратылыстану-ғылыми сауаттылық;
• ақпараттық және цифрлық сауаттылық;
• қаржылық сауаттылықтың бастапқы элементтері;
• коммуникативтік сауаттылық.

Бұл бағыттар бір-бірінен бөлек қалыптаспайды. Математикалық тапсырманы орындау кезінде оқушы алдымен мәтінді түсінуі, қажетті ақпаратты анықтауы, салыстыруы және содан кейін математикалық амал орындауы мүмкін.

Сондықтан функционалдық сауаттылықты пәнаралық байланыспен бірге қарастыру маңызды. Н.Ф. Виноградова, М.И. Кузнецова, В.Ю. Романова бастауыш мектеп жағдайында функционалдық сауаттылықты дамыту мәселесі ретінде [5], ал Ж.М. Макажанова, Д.С. Асакаева, Ф.А. Батаева бұл үрдісті оқушылардың алған білімдерін оқу жағдайында ғана емес, күнделікті өмірде және практикалық міндеттерді шешу барысында қолдана алу қабілеті ретінде қарастырады [6]. Бұл еңбектің мазмұны бастауыш сынып оқушысының оқу әрекетін оның жас ерекшелігіне және практикалық тәжірибесіне сәйкес ұйымдастырудың маңызын көрсетеді. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту білімді өмірлік тәжірибемен байланыстыруды, пәнаралық ықпалдастықты және алынған білімді практикалық жағдаяттарда қолдануға бағытталған оқу әрекетін жүйелі ұйымдастыруды талап етеді.

Сонымен қатар И.А. Зимняяның педагогикалық психологияға қатысты еңбегінде оқыту нәтижелері білімді меңгерумен қатар әрекет пен дағдының қалыптасуымен байланысты қарастырылады [7]. Бұл функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының белсенді әрекетінің қажеттілігін түсіндіреді. Б.А. Тұрғынбаеваның еңбегіндегі педагогикалық шығармашылық мәселелері де мұғалімнің оқушыны дайын жауапқа емес, ізденуге бағыттауының маңызын түсінуге мүмкіндік береді [8].

Осы теориялық тұжырымдарды жинақтай келе, бастауыш сынып оқушысының функционалдық сауаттылығын қалыптастыруды мынадай бірізді әрекет арқылы көрсетуге болады:

БІЛУ → ТҮСІНУ → ҚОЛДАНУ → ТАЛДАУ → БАҒАЛАУ → ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУ → ЖАҢА ЖАҒДАЙДА ҚОЛДАНУ.

Функционалдық сауаттылықтың төмен болуына әсер ететін негізгі факторларды да бірнеше топқа бөлуге болады.

Бірінші фактор – теориялық білімнің басымдығы. Оқушы ережені жаттап алғанымен, оның қай кезде және не үшін қолданылатынын түсінбеуі мүмкін.

Екінші фактор – өмірлік жағдайлардың оқу тапсырмаларында аз қолданылуы. Оқушы көбіне оқулықтағы стандартты тапсырмалармен жұмыс істесе, жаңа жағдаятқа бейімделу қиындайды.

Үшінші фактор – оқушының өздігінен шешім қабылдау мүмкіндігінің аз болуы. Егер сабақта барлық әрекетті мұғалім айтып берсе, оқушы дайын алгоритмге үйреніп қалуы мүмкін.

Төртінші фактор – сұрақтардың сипаты. Тек «Не?», «Қашан?», «Қанша?» деген сұрақтармен шектелу баланың ойлауын толық дамытуға жеткіліксіз. «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Басқа жолмен шешуге бола ма?», «Егер жағдай өзгерсе не болады?» сияқты сұрақтар оқушыны талдауға және өз ойын негіздеуге бағыттайды.

Бесінші фактор – пәнаралық байланыстың жеткіліксіздігі. Өмірдегі жағдайлар бір ғана пәннің шеңберінде болмайды. Сондықтан функционалдық сауаттылықты қалыптастыру кезінде бірнеше пән бойынша алған білімді байланыстыру қажет.

Функционалдық сауаттылықтың төмен болуы мәселесін тек оқушының оқу үлгерімімен байланыстыру дұрыс емес. Оқушының бағасы жақсы болуы мүмкін, бірақ бұл оның кез келген білімді өмірде еркін қолданатынын толық білдірмейді. Л.С. Выготскийдің еңбектерінде баланың ойлауы мен тілінің дамуы оқу үдерісімен тығыз байланыста қарастырылады [2]. Бұл бастауыш сынып оқушысына тек дайын білім берумен шектелмей, оның ойлауын, түсіндіруін және өз ойын жеткізуін дамыту қажет екенін көрсетеді. В.В. Давыдовтың дамыта оқыту теориясында оқу әрекеті оқушының ойлауын дамытуға бағытталуы керек екені көрсетіледі [3]. Осы тұрғыдан қарағанда функционалдық сауаттылықты дамыту үшін оқушыға дайын жауапты беруден гөрі, мәселені өздігінен талдауға мүмкіндік берген дұрыс.

Дж. Дьюи білім беруді өмірлік тәжірибемен байланыстыра қарастырған. Оның еңбегінде оқу мен тәжірибенің байланысы маңызды орын алады [9]. Бұл идея қазіргі функционалдық сауаттылық мәселесі үшін де маңызды. Себебі бала мектепте алған білімін өмірде қолдануды үйренуі үшін оқу тапсырмалары оның нақты тәжірибесіне жақын болуы қажет. Ж. Пиаже баланың ойлауының жас ерекшелігіне байланысты дамитынын көрсеткен [10]. Сондықтан бастауыш сыныпта берілетін функционалдық тапсырмалар баланың жасына сәйкес, түсінікті және нақты болуы керек. Тым күрделі тапсырма оқушының қызығушылығын төмендетуі мүмкін, ал өте қарапайым тапсырма жаңа ойлау әрекетін талап етпейді. Б. Блумның оқу мақсаттарын жүйелеуге арналған таксономиясы да білімді меңгеру деңгейлерінің біртіндеп күрделенуін түсіндіруге мүмкіндік береді [11]. Осы тұрғыдан бастауыш сыныптағы тапсырмалар тек білімді еске түсірумен шектелмей, түсіну, қолдану, талдау және бағалау әрекеттеріне біртіндеп көшуі қажет.

Функционалдық сауаттылық мәселесін талдауда халықаралық зерттеулер де маңызды [6]. Алайда PISA зерттеулерінің негізгі нысаны 15 жастағы оқушылар екенін ескеру қажет. Сондықтан оның нәтижелерін бастауыш сынып оқушыларына тікелей қолдану дұрыс емес. PISA материалдары функционалдық сауаттылықтың жалпы білім беру жүйесіндегі маңызын түсіндіретін кеңірек контекст ретінде ғана қарастырылуы мүмкін [12].

Талқылау.

Осы зерттеу нәтижелерін жинақтай отырып, функционалдық сауаттылықты дамытуда мұғалімнің рөлі ерекше екенін айтуға болады. Мұғалім сабақ барысында оқушыға тек «дұрыс жауапты» тапқызуға емес, сол жауапқа қалай келгенін түсіндіруге, өз шешімін дәлелдеуге және білімін жаңа жағдайда қолдануға мүмкіндік беруі қажет. Математика сабағында жай ғана «есепті шығар» деген тапсырманың орнына дүкендегі сатып алу, уақытты жоспарлау, жол ұзақтығын анықтау сияқты өмірлік жағдаяттарды қолдануға болады. Ана тілі немесе әдебиеттік оқу сабақтарында мәтінді оқытып қана қоймай, оқушыдан мәтіндегі ақпаратты күнделікті өмірмен байланыстыруды сұрауға болады. Жаратылыстану сабақтарында табиғи құбылыстарды жаттатудан гөрі, олардың бала өміріндегі көріністерін талдатуға болады. Мұндай тапсырмалар оқушының білімін әртүрлі жағдайға ауыстырып қолдануына мүмкіндік береді.

Сонымен бірге функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бір ғана сабақтың немесе бір ғана пәннің міндеті емес. Ол бастауыш білім берудің барлық кезеңінде біртіндеп қалыптасатын дағды ретінде қарастырылуы керек.

Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту үшін бірнеше педагогикалық бағытты ұсынуға болады.

1. Өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмаларды көбейту. Тапсырма оқушының күнделікті өмірімен байланысқан кезде білімді қолданудың мағынасы анық болады (ақша санау, уақытты есептеу, қажетті ақпаратты табу, мәтін бойынша шешім қабылдау, табиғи құбылысты түсіндіру сияқты тапсырмалар тиімді).

2. Бір тапсырманы бірнеше жолмен орындауға мүмкіндік беру. Оқушының бір ғана дұрыс алгоритмге тәуелді болып қалмауы үшін тапсырманы әртүрлі жолмен шешуге мүмкіндік берген жөн. Бұл баланың өз шешімін түсіндіруіне жағдай жасайды.

3. Ашық сұрақтарды қолдану: «Неліктен?», «Қалай дәлелдейсің?», «Басқа жолы бар ма?», «Егер жағдай өзгерсе ше?», осы сұрақтар оқушыны ойлануға және өз пікірін негіздеуге бағыттайды.

4. Пәнаралық тапсырмаларды енгізу. Бір тапсырмада оқу, математика және жаратылыстану элементтерін байланыстыру оқушыға білімнің өзара байланысын түсінуге мүмкіндік береді.

5. Оқушының өздігінен жұмыс жасауын қолдау. Мұғалім барлық әрекетті өзі түсіндіріп бермей, оқушыға белгілі бір шешімді өздігінен табуға мүмкіндік жасауы қажет.

6. Қателерді тек нәтиже ретінде емес, оқу мүмкіндігі ретінде қарастыру. Оқушының қате жауабын бірден түзетіп қоюдан бұрын, оның неліктен қателескенін анықтау маңызды. Бұл оқушының өз әрекетін талдауына мүмкіндік береді.

7. Қолдану деңгейіндегі тапсырмаларды жүйелі түрде беру. Функционалдық сауаттылық бір сабақта қалыптаспайды. Сондықтан білімді өмірлік жағдайда қолдануға бағытталған тапсырмалар жүйелі түрде берілуі қажет.

Қорытынды.

Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығының төмен болуы қазіргі білім беру үшін маңызды мәселелердің бірі. Оның негізгі себебін тек оқушының білім деңгейінің төмендігінен іздеу дұрыс емес. Функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы оқу тапсырмаларының мазмұнына, мұғалімнің оқыту тәсіліне, оқушының белсенділігіне және алған білімін тәжірибеде қолдану мүмкіндігіне де байланысты.

Зерттеу нәтижесінде функционалдық сауаттылықты оқушының білімді түсініп, оны нақты және жаңа жағдаяттарда орынды қолдана алу қабілеті ретінде қарастыруға болады. Бұл қабілет оқу сауаттылығы, математикалық сауаттылық, жаратылыстану-ғылыми сауаттылық, ақпаратпен жұмыс істеу және коммуникация сияқты бірнеше бағыттың өзара байланысы арқылы қалыптасады.

Бастауыш сынып кезеңінде оқушыға дайын ақпаратты жаттатумен қатар, оны қолдануға жағдай жасау маңызды. Осы мақсатта өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалар, проблемалық сұрақтар, пәнаралық байланыс, өздігінен шешім қабылдау және өз ойын дәлелдеу жұмыстары жүйелі қолданылуы қажет.

Жалпы алғанда, функционалдық сауаттылықты дамытудағы негізгі бағытты «білімді меңгеру – білімді түсіну – білімді қолдану – жаңа жағдайда шешім қабылдау» жүйесі арқылы көрсетуге болады. Бұл жерде басты назар оқушының қанша ақпарат білетініне емес, сол білімді қай жерде және қалай қолдана алатынына аударылады.

Болашақ зерттеулерде бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын нақты тапсырмалар арқылы диагностикалау, оның жеке бағыттарын салыстыру және тиімді педагогикалық әдістердің нәтижелілігін тәжірибелік тұрғыдан зерттеу маңызды.