Material

Кіріспе. Білім беру үдерісінің цифрлануы оқытушы мен білім алушының ақпаратпен жұмыс істеу тәсілдерін өзгертуде. Генеративті жасанды интеллект мәтін мен басқа да цифрлық мазмұнды құрастыруға, тапсырмалардың нұсқаларын ұсынуға және жазбаша жауапты өңдеуге мүмкіндік береді. Дегенмен мазмұнның жылдам әзірленуі оның ғылыми дұрыстығын немесе педагогикалық құндылығын өздігінен қамтамасыз етпейді. Сондықтан әскери жоғары оқу орнындағы ЖИ қолдану мәселесі технологияны меңгерумен қатар оқу мақсаты, бағалау және кәсіби жауапкершілік тұрғысынан қарастырылуы қажет.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 24 шілдедегі №592 қаулысымен Жасанды интеллектті дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілді [1]. Бұл құжат зерттеудің ұлттық контексін белгілейді. Ал нақты сабақта ЖИ қолдану тәсілдерін таңдауда пәннің мазмұны, курсанттардың даярлық деңгейі және оқу орнының ақпаратпен жұмыс істеу тәртібі ескерілуі тиіс. Технологияны енгізу туралы жалпы ұстаным белгілі бір сервисті кез келген оқу міндетіне пайдалануға негіз бола алмайды.

Болашақ офицердің кәсіби даярлығы ақпаратты түсінуді, дәлелді шешім қабылдауды, нақты қарым-қатынас орнатуды және өз әрекетінің салдарына жауап беруді қамтиды. ЖИ қолдауы осы дағдыларды қалыптастыруға қызмет еткен жағдайда ғана педагогикалық мәнге ие болады. Әскери ортада ақпараттың дәлдігі мен қорғалуының маңызы жоғары болғандықтан, ашық генеративті құралдарды қолдану кезінде оқу материалының қауіпсіз мазмұнын алдын ала таңдау қажет.

Зерттеудің мақсаты – әскери жоғары оқу орнында ЖИ құралдарын қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері мен тәуекелдерін жүйелеу және курсанттың дербес ойлауын сақтайтын оқу жұмысын ұйымдастыру шарттарын ұсыну. Міндеттері: ғылыми әдебиеттердегі негізгі бағыттарды саралау; әскери және тілдік даярлыққа қатысты қолдану тәсілдерін сипаттау; тәуекелдерді оқу әрекеттерімен байланыстыру; тапсырма мен бағалаудың әдістемелік үлгісін әзірлеу.

Зерттеу әдістері. Жұмыс теориялық-талдамалық сипатта орындалды. Дереккөздік негіз ретінде Қазақстанның ЖИ дамыту тұжырымдамасы, ЮНЕСКО-ның генеративті ЖИ жөніндегі нұсқаулығы мен құзыреттілік шеңберлері, жоғары білім берудегі ЖИ туралы ғылыми шолулар және ЮНЕСКО жобасының материалдары алынды [1–7]. Құжаттар білім беру міндеттерімен байланысы, тәуекелдерді сипаттауы және педагогикалық қолдануға бағдар беруі тұрғысынан салыстырылды.

Талдау төрт өлшем бойынша құрылды: оқу әрекетіне беретін мүмкіндігі; білім алушының дербестігіне ықпалы; ақпараттың сенімділігі мен қауіпсіздігі; оқытушы бақылауы мен бағалаудың қажеттілігі. Салыстыру, тақырыптық жүйелеу және жалпылау әдістері қолданылды. Бұл жұмыс толық жүйелі шолу болып табылмайды: барлық жарияланымды қамтитын іздеу хаттамасы немесе дерекқорлық іріктеу жүргізілген жоқ. Сауалнама, эксперимент және курсанттардың оқу нәтижелерін өлшеу орындалмағандықтан, ұсыныстар әдістемелік болжам ретінде берілді.

Жасанды интеллектінің педагогикалық мүмкіндіктері. Оқытуды жекелендіру ЖИ қолданудың ықтимал бағыттарының бірі болып табылады. Бір тапсырманың күрделілігі әртүрлі нұсқаларын, қосымша түсіндірмелерін және өзіндік бақылау сұрақтарын әзірлеу курсанттардың оқу қажеттіліктерін ескеруге көмектеседі. Мысалы, тілдік даярлықта бір кәсіби тақырып бойынша терминдерді сәйкестендіру, қысқа диалог құру және дәлелді пікір айту тапсырмалары ұсынылуы мүмкін. Нұсқалардың деңгейін оқытушы анықтап, мазмұнын тексеруі қажет.

ЖИ оқытушының әдістемелік жұмысын да қолдай алады. Сабақ жоспарының бастапқы құрылымын жасау, мәтінді тілдік деңгейге бейімдеу, пікірталас сұрақтарын дайындау және тапсырманың балама нұсқаларын ұсыну осы бағытқа жатады. Әдістемелік шешімнің сапасы алынған материалдың көлемімен өлшенбейді. Оқытушы тапсырманың оқу мақсатына сәйкестігін, терминдердің дұрыстығын және курсанттан қандай ойлау әрекетін талап ететінін бағалауы тиіс.

Кері байланыс ұйымдастыруда ЖИ жазбаша жауаптың құрылымын, тілдік қателерін немесе дәлелдердің байланысын алдын ала талдау құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Курсант ұсынылған түзетулердің әрқайсысын қабылдау себебін түсіндірсе, бұл жұмыс рефлексияға ұласады. Ал мәтінді автоматты түрде ауыстыру дербес редакциялау дағдысын көрсетпейді. Сондықтан қорытынды баға мен педагогикалық түсіндірмені оқытушы береді.

Бұл мүмкіндіктерді барлық ЖИ жүйесіне бірдей телуге болмайды. Білім берудегі ЖИ саласы бейімделетін жүйелерді, оқу аналитикасын және генеративті құралдарды қамтиды; олардың қызметі мен дәлелденген нәтижелері әртүрлі. Bond және әріптестері жоғары білім берудегі шолуларды жинақтап, бейімделу мен жекелендірудің кең таралғанын және этикалық, әдіснамалық, контекстік мәселелерге назар аудару қажеттігін көрсетті [5]. Wang және әріптестерінің жүйелі әдебиет шолуы саладағы зерттеу бағыттарын қарастыруға негіз береді [6]. Бұл тұжырымдар әскери жоғары оқу орнындағы нақты құралдың тиімділігі дәлелденді дегенді білдірмейді.

Болашақ офицердің кәсіби және тілдік даярлығы. Әскери білім беруде ЖИ көмегімен кәсіби қарым-қатынасқа жақын оқу жағдаяттарын құрастыруға болады. Мұндай жағдаяттар ойдан алынған, жариялауға болатын мазмұнмен шектелуі тиіс. Оқу мақсаты жедел қызметтік шешімді автоматтандыру емес, ақпаратты түсіндіру, сұрақ қою және өз ұсынысын негіздеу дағдыларын дамыту болып белгіленеді.

Мысалы, бірінші курс курсанттарына оқу жаттығуына жиналу туралы қысқа хабарлама әзірлеу ұсынылады. Алдымен әр курсант өз мәтінін жазады. Кейін ЖИ ұсынған нұсқамен салыстырып, кімге, қашан және қандай әрекет жасау керектігі түсінікті берілгенін тексереді. Соңында курсант мәтіннің соңғы нұсқасын таңдап, енгізген екі өзгерісін түсіндіреді. Нақты бөлімше атауы, жеке дерек немесе жабық кесте қолданылмайды.

Тілдік даярлықта қазақ, орыс және шет тілдеріндегі диалогтар, кәсіби терминдерді контексте қолдану және қысқа баянаттың оқу нұсқасын өңдеу пайдалы бағыттар болуы мүмкін. ЖИ мәтініндегі терминді сөздікпен немесе оқытушы ұсынған материалмен салыстыру тілдік сауаттылық пен дерек тексеруді байланыстырады. Қазақ тіліндегі сөйлемдердің мағыналық дәлдігін, сөз тіркестерінің табиғилығын және ресми стильге сәйкестігін бөлек қарастыру қажет.

Оқу үдерісіндегі рөлдер нақты бөлінеді: оқытушы мақсат пен бағалау өлшемдерін белгілейді; ЖИ балама мәтін немесе түсіндірме ұсынады; курсант салыстырады, тексереді және шешімін қорғайды. Бұл рөлдік құрылым педагогикалық ұсыныс ретінде қарастырылады. Оның курсанттардың коммуникативтік құзыреттілігіне әсерін анықтау үшін арнайы тәжірибелік зерттеу қажет.

Сыни ойлауды дамытуға арналған оқу үлгісі. ЖИ жауабын тексеру тапсырманың қосымша бөлігі емес, оның негізгі оқу әрекетіне айналуы мүмкін. Курсант дайын мәтіннің қисынды көрінуі мен дәлелінің жеткіліктілігін ажыратуды үйренуі тиіс. Әсіресе нақты дерек, дәйексөз немесе нормативтік құжат аталған жағдайда бастапқы дереккөзге жүгіну қажет. Қайтадан сол ЖИ жүйесінен растау сұрау тәуелсіз тексеру болып саналмайды.

Ұсынылатын үлгі бес кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде курсант сұраққа өз білімінің негізінде бастапқы жауап әзірлейді. Екінші кезеңде ЖИ-ге нақты оқу міндетін береді. Үшінші кезеңде алынған жауаптан тексеруді қажет ететін негізгі тұжырымдарды бөліп, оларды сенімді дереккөздермен салыстырады. Төртінші кезеңде өзінің соңғы шешімін құрастырып, қабылданған және қабылданбаған ұсыныстарды негіздейді. Бесінші кезеңде ЖИ қолданудың қай тұста көмектескенін және қандай мәселені өзі шешкенін қысқаша түсіндіреді.

Мысалы, «Болашақ офицер үшін көптілділік неге қажет?» деген сұрақ бойынша курсант бастапқы пікірін білдіреді. ЖИ жауабынан үш тұжырымды таңдап, әрқайсысының дәлелін тексереді. Дәлелсіз жалпылауды анықтап, бір тұжырымды нақты оқу жағдаятымен толықтырады. Қорытындысында «Мен қандай ойды өзгерттім және не себепті?» деген сұраққа жауап береді. Осылайша тапсырма дайын жауаптың мазмұнын қайталаумен шектелмейді.

Бағалау төрт белгіге сүйенуі мүмкін: дереккөздің сәйкестігі; күмәнді тұжырымды анықтау; жеке шешімді негіздеу; ЖИ көмегін ашық көрсету. Әр белгі бойынша «орындалды», «ішінара орындалды», «орындалмады» деңгейлері сипатталады. Бұл өлшемдер тапсырма басталғанға дейін түсіндіріледі. Сонымен бірге курсанттың ЖИ көмегінсіз ауызша түсіндіруі оның мазмұнды меңгеруін бағалауға қосымша негіз береді.

Жасанды интеллектіні қолданудың негізгі тәуекелдері. Ақпараттың сенімділігі тәуекелі генеративті жүйенің дәлелсіз мәлімет немесе қате сілтеме ұсынуынан көрінеді. Мұндай қателердің алдын алу үшін тапсырмада дереккөздің авторын, жарияланған уақытын және нақты тұжырыммен байланысын тексеру талап етіледі. ЖИ ұсынған әдебиеттер тізімі пайдаланылмас бұрын әр еңбек жеке тексерілуі тиіс. Ғылыми атауы бар мәтіннің өзі сенімділік кепілі болмайды.

Академиялық адалдық мәселесі авторлық үлес пен сыртқы көмектің арақатынасына байланысты. Курсант ЖИ құрастырған мәтінді өзгеріссіз тапсырғанда оқытушы оның нақты білімін ажырата алмауы мүмкін. Сондықтан бастапқы жауап, тексеру жазбасы және қорытынды түсіндірме бағаланатын жұмысқа енгізіледі. Рұқсат етілетін ЖИ көмегінің көлемі тапсырманың мақсатына қарай алдын ала белгіленуі қажет.

Технологияға шамадан тыс сүйену дербес жұмысқа бөлінетін әрекеттерді қысқартуы ықтимал. Алайда осы теориялық талдау курсанттардың есте сақтау немесе ойлау қабілеті төмендегенін дәлелдемейді. Әдістемелік тұрғыдан тәуекелді азайту үшін бастапқы жауапты дербес әзірлеу, ауызша қорғау және ЖИ қолданылмайтын тапсырмалармен кезектестіру ұсынылады. Көмектің мөлшері оқу нәтижесіне сай реттеледі.

Деректер қауіпсіздігі әскери білім беруде бөлек назар аударуды талап етеді. Ашық жүйеге жеке деректерді, жабық оқу материалын немесе жариялауға арналмаған қызметтік ақпаратты енгізу ақпараттың бақылаудан шығуына әкелуі мүмкін. Оқытушы тапсырмаларға тек ашық немесе ойдан алынған материалдарды таңдап, курсанттарға қолдануға болатын мазмұнның шекарасын түсіндіруі қажет. Нақты сервиске қолжетімділік пен оны қолдану тәртібі оқу орнының талаптарына сәйкес анықталады.

Этикалық тәуекелдерге біржақты бағалау, стереотиптер және тілдік не мәдени контекстің бұрмалануы жатады. ЖИ жауабы белгілі бір топ туралы негізсіз қорытынды жасаса, курсант оны түзетудің себебін көрсетуі тиіс. ЮНЕСКО нұсқаулығы адамға бағдарланған қолдануды, деректерді қорғауды және педагогикалық тұрғыдан тексеруді ұсынады [2]. Кәсіби шешімнің дұрыстығын бағалау мен оның салдары үшін жауапкершілік адамда қалады.

Тиімді қолданудың педагогикалық шарттары. Бірінші шарт – ЖИ қолдануды нақты оқу нәтижесімен байланыстыру. Оқытушы курсанттың сабақ соңында нені түсіндіруі, салыстыруы немесе орындай алуы керектігін анықтайды. Егер құрал бұл әрекетті курсанттың орнына орындап берсе, тапсырманың құрылымы қайта қаралады. Мақсатқа қарай ЖИ тек балама нұсқа, сұрақ немесе алдын ала кері байланыс ұсынуы мүмкін.

Екінші шарт – ЖИ сауаттылығын пәндік мазмұнмен байланыстыра дамыту. Курсант жүйенің жауабы қате болуы мүмкін екенін түсініп, сұрауды нақтылауды, дерек тексеруді және көмектің шекарасын белгілеуді меңгеруі қажет. ЮНЕСКО-ның білім алушыларға арналған шеңбері адамға бағдарлану, ЖИ этикасы, технологиялар мен қолдану және жүйелерді жобалау бағыттарын қамтиды [4]. Мектептік білімге бағдарланған бұл шеңбер әскери жоғары оқу орнына тікелей дайын стандарт ретінде емес, бейімдеуге арналған бағдар ретінде қарастырылады.

Үшінші шарт – оқытушының кәсіби даярлығы. Педагог тек сұрау құрастыруды емес, алынған мазмұнды пәндік тұрғыдан бағалауды және оқу әрекетіне айналдыруды білуі тиіс. ЮНЕСКО мұғалімдерге арналған шеңберінде адамға бағдарланған ұстаным, ЖИ этикасы, негіздері мен қолданылуы, ЖИ педагогикасы және кәсіби дамуда қолдану бағыттарын белгілейді [3]. Әскери жоғары оқу орнында осы бағыттарды қауіпсіз оқу мазмұнын таңдау және кәсіби коммуникация тапсырмаларымен толықтыру ұсынылады.

Төртінші шарт – бағалаудың айқын болуы. Тапсырманың нәтижесімен бірге курсанттың дәлелдері мен орындау үдерісі қарастырылады. Бесінші шарт – ақпараттық қауіпсіздік тәртібін оқу жұмысына енгізу. Алтыншы шарт – қолдануды шағын көлемде сынап, нәтижесін талдау. Оқытушы тапсырманы орындау сапасын, анықталған қателерді және дербес түсіндіру деңгейін бақылап, кейінгі сабақтағы әдістемені түзете алады.

Талқылау. Қарастырылған әдебиеттер ЖИ қолданудың мүмкіндігін педагогикалық басқарумен байланыстыруға негіз береді. ЮНЕСКО-ның «Жасанды интеллект және оқытудың болашағы» жобасы саясат, зерттеу және әлеуетті дамыту мәселелерін біріктіреді [7]. Ғылыми шолулардың нәтижелері әскери білім беруге қатысты әдістемелік шешімдерді талқылауға пайдалы болғанымен, олардың контекстін ескеру қажет: жалпы жоғары білім берудегі нәтиже курсанттарға арналған сабақта дәл сондай нәтиже береді деп тұжырымдауға болмайды.

Ұсынылған оқу үлгісінің ерекшелігі – курсанттың бастапқы жауабы мен қорытынды шешімін салыстыруға мүмкіндік беруі. Осы салыстыру арқылы оқытушы ЖИ мәтінінің сапасынан бөлек, курсанттың қандай негізде пікірін өзгерткенін байқай алады. Әдістің шектеуі де бар: дерек тексеруге уақыт қажет, курсанттардың тілдік деңгейі әртүрлі, ал сервистерге қолжетімділік бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан бір тапсырмада тексерілетін тұжырымдардың көлемін шектеу және оқытушы таңдаған ашық дереккөздермен жұмыс істеу орынды.

Келесі зерттеу кезеңінде осы үлгіні шағын оқу тобында сынап, дереккөзді дұрыс таңдау, дәлелсіз тұжырымды анықтау және жауапты ауызша негіздеу көрсеткіштері бойынша бағалауға болады. ЖИ қолданылатын және қолданылмайтын тапсырмалардың бастапқы күрделілігі мен бағалау өлшемдері салыстырмалы болуы тиіс. Мұндай зерттеу ұсынылған шарттардың оқу нәтижесіне әсерін нақтылауға мүмкіндік береді.

Қорытынды. Теориялық талдау әскери жоғары оқу орнында ЖИ құралдарын жекелендірілген тапсырмалар әзірлеу, әдістемелік жұмысты қолдау, алдын ала кері байланыс беру және кәсіби коммуникация жағдаяттарын құрастыру үшін қолдануға болатынын көрсетті. Бұл бағыттардың құндылығы курсанттың оқу әрекетін қаншалықты қолдайтынымен анықталады.

ЖИ қолдануды ұйымдастырудың негізгі шарттары ретінде нақты оқу мақсаты, оқытушының бақылауы, курсанттың дербес бастапқы жауабы, тәуелсіз дерек тексеру, академиялық адалдық және ақпараттық қауіпсіздік бөлінді. Ұсынылған оқу үлгісі дайын мәтінді қабылдаудан гөрі оны бағалау мен өз шешімін негіздеуге бағытталған. Оның тиімділігі туралы қорытынды жасау үшін тәжірибелік тексеру қажет. Әскери білім беруде ЖИ технологиясын енгізу кәсіби жауапкершілік пен дербес ойлау дағдыларын дамыту міндетімен үйлестірілуі тиіс.