Материал
ӘОЖ: 355.42.001
ҒТАМР: 78.01.01
ҚАБЫЛБЕКОВ Б.О.
Қазақстан Республикасы Ұлттық қорғаныс университеті Ұлттық ұлан факультеті жедел өнер және тактика кафедрасының аға оқытушысы, полковник, Астана қаласы.
ЖИЫНТЫҚ ТАКТИКАЛЫҚ ТОП ҰҒЫМЫНЫҢ АНЫҚТАМАСЫН НАҚТЫЛАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Андатпа. Мақалада жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу және әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларды жою кезінде жиынтық тактикалық топты ұйымдастыру мен қолдануды регламенттейтін ұғымдық аппаратты жетілдіру мәселелері қарастырылған. «Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу тактикасы» оқу құралында берілген қолданыстағы анықтамаға талдау жүргізіліп, оның ұйымдастырушылық-тактикалық белгілердің толық ашылмауы және тартылатын күштер мен құралдардың құрамын айқындаудағы бірмәнділіктің болмауына байланысты кемшіліктері анықталды. Жедел жағдайдың сипаты мен қойылған міндеттерге қарай өзге әскерлерді, әскери құралымдарды және арнайы қызметтерді тарту мүмкіндігін көздейтін ведомствоаралық тәсілді қолдану қажеттілігі негізделді. Жиынтық тактикалық топ ұғымының функционалдық мақсатын, уақытша құрылу сипатын, бірыңғай басқару жүйесін және нақты жауынгерлік міндетті орындауға бағытталғанын қамтитын авторлық редакциясы ұсынылды. Ұғымды нақтылау нормативтік құқықтық реттеуді жетілдіруге, ведомствоаралық өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыруға және арнайы операцияларды басқаруды ұйымдастыруды жетілдіруге ықпал ететіні туралы қорытынды жасалды.
Түйінді сөздер: жиынтық тактикалық топ, жаппай тәртіпсіздіктер, әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдай, арнайы операция, ведомствоаралық өзара іс-қимыл.
КАБЫЛБЕКОВ Б.О.
Старший преподаватель кафедры оперативного искусства и тактики факультета Национальной гвардии Национального университета обороны Республики Казахстан, полковник, город Астана.
К ВОПРОСУ УТОЧНЕНИЯ ОПРЕДЕЛЕНИЕ СВОДНОЙ ТАКТИЧЕСКОЙ ГРУППЫ
Аннотация. В статье рассматриваются актуальные вопросы совершенствования понятийного аппарата, регламентирующего организацию и применение сводной тактической группы при пресечении массовых беспорядков и ликвидации чрезвычайных ситуаций социального характера. Проведен анализ действующего определения, содержащегося в учебном пособии «Тактика действий по пресечению массовых беспорядков», выявлены его ограничения, связанные с отсутствием организационно-тактических признаков и неоднозначностью определения состава привлекаемых сил и средств. Обоснована необходимость применения межведомственного подхода, предусматривающего возможность привлечения иных войск, воинских формирований и специальных служб в зависимости от характера оперативной обстановки и поставленных задач. Предложена авторская редакция понятия «сводная тактическая группа», отражающая её функциональное назначение, временный характер формирования, единое управление и целевую направленность. Сделан вывод о том, что уточнение данного понятия будет способствовать совершенствованию нормативного регулирования, повышению эффективности межведомственного взаимодействия и организации управления специальными операциями.
Ключевые слова: сводная тактическая группа, массовые беспорядки, чрезвычайная ситуация социального характера, спецоперация, межведомственное взаимодействие.
KABYLBEKOV B.O.
Senior Lecturer, Department of Operational Art and Tactics, Faculty of the National Guard of the National University of Defense of the Republic of Kazakhstan, Colonel, Astana.
TOWARDS CLARIFYING THE DEFINITION OF A COMPOSITE TACTICAL GROUP
Annotation. The article examines current issues related to improving the conceptual framework governing the organization and employment of a composite tactical group during the suppression of mass riots and the localization of social emergencies. An analysis of the existing definition provided in the training manual “Tactics of Actions for Suppression of Mass Riots” was conducted, revealing its limitations associated with the insufficient reflection of organizational and tactical characteristics and ambiguity in determining the composition of involved forces and resources. The necessity of applying an interagency approach is substantiated, which provides for the involvement of other troops, military formations, and special services depending on the nature of the operational situation and assigned tasks. An author’s version of the definition of a “composite tactical group” is proposed, reflecting its functional purpose, temporary nature of formation, unified command system, and focus on the accomplishment of a specific combat mission. It is concluded that clarification of this concept will contribute to improving regulatory frameworks, enhancing interagency cooperation, and increasing the effectiveness of special operations management.
Keywords: consolidated tactical group, riots, social emergency, special operation, interdepartmental interaction.
Мақалада жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу және әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларды жою кезінде жиынтық тактикалық топты ұйымдастыру мен қолдануды регламенттейтін ұғымдық аппаратты жетілдіру мәселелері қарастырылған. «Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу тактикасы» оқу құралында берілген қолданыстағы анықтамаға талдау жүргізіліп, оның ұйымдастырушылық-тактикалық белгілердің толық ашылмауы және тартылатын күштер мен құралдардың құрамын айқындаудағы бірмәнділіктің болмауына байланысты кемшіліктері анықталды. Жедел жағдайдың сипаты мен қойылған міндеттерге қарай өзге әскерлерді, әскери құралымдарды және арнайы қызметтерді тарту мүмкіндігін көздейтін ведомствоаралық тәсілді қолдану қажеттілігі негізделді. Жиынтық тактикалық топ ұғымының функционалдық мақсатын, уақытша құрылу сипатын, бірыңғай басқару жүйесін және нақты жауынгерлік міндетті орындауға бағытталғанын қамтитын авторлық редакциясы ұсынылды. Ұғымды нақтылау нормативтік құқықтық реттеуді жетілдіруге, ведомствоаралық өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыруға және арнайы операцияларды басқаруды ұйымдастыруды жетілдіруге ықпал ететіні туралы қорытынды жасалды.
Түйінді сөздер: жиынтық тактикалық топ, жаппай тәртіпсіздіктер, әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдай, арнайы операция, ведомствоаралық өзара іс-қимыл.
Кіріспе. Бүгінгі таңда әлемде «гибридті» күрес әдістерін қолдану елдердегі жағдайды тұрақсыздандыру мақсатында әскери-саяси және әскери-стратегиялық мақсаттарға қол жеткізудің негізгі тәсілдерінің біріне айналды және халықаралық саясатты түсіну жүйесіне берік енді.
Әлемдегі саяси жағдайдың орта мерзімді перспективадағы даму болжамдары жекелеген мемлекеттерде конституциялық құрылысты және әлемдік тәртіпті өзгерту мақсатында шиеленістің күшеюі, тұрақсыздық ошақтарының кеңею үрдістерінің бар екендігін көрсетеді.
Сонымен қатар, «гибридті» күрес әдістерінің құрамдас бөліктерінің бірі болып, әлеуметтік осал топтардың өкілдерін тартумен, ұлттық-этникалық негіздегі наразылық акциялары мен жаппай тәртіпсіздіктермен қатар жүретін, «түрлі-түсті революция» деп аталатын құбылыс табылады.
Мысалы, соңғы оқиғаларды талдау жақын және алыс шетел мемлекеттерінде наразылық акциялары мен жаппай тәртіпсіздіктердің жиілегенін көрсетеді, оларды тоқтату барысында бірқатар кемшіліктер анықталып, құқық тәртібін қамтамасыз ету күштері жеке құрамының кәсіби даярлық деңгейі айқындалды.
Мемлекеттің тұтастығы мен қол сұғылмаушылығын, сондай-ақ азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қылмыстық және өзге де құқыққа қайшы қол сұғушылықтардың жолын кесу, құқықтық тәртіпті сақтау мақсатында Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары мен Ұлттық ұланына ерекше міндеттер жүктеледі [1].
Жүктелген міндеттерді сапалы орындау мақсатында жаппай тәртіпсіздіктерді оқшаулау және жолын кесу кезінде полиция қызметкерлері мен Ұлттық ұлан әскери қызметшілерінің сенімді және үйлесімді іс-қимылдарын қамтамасыз ету үшін олардың психологиялық, кәсіби және тактикалық-арнайы даярлығына ерекше назар аударылады.
Сонымен қатар, әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларға ден қою және жаппай тәртіпсіздіктерді тоқтату бойынша арнайы операцияларды жүргізу кезінде ведомствоаралық өзара іс-қимылдың рөлі артып отырғанына қарамастан, қазіргі уақытта «жиынтық тактикалық топ» ұғымын анықтауға қатысты бірыңғай ғылыми негізделген тәсіл қалыптаспаған. Қолданыстағы нормативтік және оқу-әдістемелік материалдар оның мәнін, ұйымдастырушылық-тактикалық белгілерін, қалыптастыру тәртібін, тартылатын күштер мен құралдардың құрамын, сондай-ақ қойылған міндеттерді орындау барысында басқару ерекшеліктерін толық көлемде ашпайды.
Бұл анықсыздық әртүрлі мемлекеттік органдар мен әскери құралымдардың жиынтық тактикалық топтарды құру және қолдану тәртібін әртүрлі түсінуіне әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде жедел жағдай күрделенген кезде арнайы операцияларды жүргізу барысында басқарудың тиімді үлгілерін әзірлеуді және өзара іс-қимылды ұйымдастыруды қиындатады.
Зерттеудің мақсаты - жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу және әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларды оқшаулау бойынша арнайы операцияларды ұйымдастыру мен жүргізуге қатысты «жиынтық тактикалық топ» ұғымын жетілдіру қажеттілігін ғылыми тұрғыдан негіздеуден, сондай-ақ күштер мен құралдарды қолданудың қазіргі жағдайларын, ведомствоаралық өзара іс-қимыл, бірыңғай басқару қағидаттарын және қызметтік-жауынгерлік міндеттерді орындау ерекшеліктерін ескеретін осы анықтаманың авторлық редакциясын әзірлеуден тұрады.
Зерттеудің міндеттері:
1 Оқу-әдістемелік материалдарда қамтылған «жиынтық тактикалық топ» ұғымының қолданыстағы анықтамасына талдау жүргізу.
2 Әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларға ден қоюдың қазіргі заманғы жағдайларын ескере отырып, «жиынтық тактикалық топ» ұғымын жетілдіру қажеттілігін негіздеу және оның мазмұнын нақтылау бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Зерттеу материалдары мен әдістері. Зерттеу материалдары ретінде қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, ішкі істер органдарының, Ұлттық ұланның қызметі және әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларға ден қоюды ұйымдастыру мәселелерін реттейтін Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері, сондай-ақ жаппай тәртіпсіздіктерді тоқтату кезінде құқық тәртібін қамтамасыз ету күштерінің іс-қимыл тактикасын регламенттейтін оқу-әдістемелік материалдар пайдаланылды. Талдаудың негізгі көзі ретінде «Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу бойынша іс-қимылдар тактикасы» оқу құралы қолданылды, онда жиынтық тактикалық топты қалыптастырудың анықтамасы мен негізгі тәсілдері қамтылған.
Негізгі бөлім.Жаппай тәртіпсіздіктерді қалалық жағдайларда және елді мекендерде тоқтату және жою бойынша арнайы операцияға қатысу үшін жиынтық (тактикалық) тактикалық топ құрылады.
«Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу бойынша іс-қимылдар тактикасы» оқу құралына сәйкес жиынтық тактикалық (тактикалық) топ – Қазақстан Республикасы ішкі істер органдарының қызметкерлері мен Ұлттық ұлан әскери қызметшілерінен қалыптастырылады [2]. Сонымен бірге, оның мазмұндық мәні осы құрылымның негізгі ұйымдастырушылық-тактикалық белгілерін, атап айтқанда, құрылуының уақытша сипатын, нақты міндетті орындауға бағытталуын, бірыңғай командалық басқару мен басқару жүйесінің болуын, сондай-ақ қойылған міндет орындалғаннан кейін немесе жедел жағдай өзгерген кезде тарату немесе қайта ұйымдастыру мүмкіндігін толық ашпайды.
Бұл ретте жиынтық тактикалық топты құрудың басты мақсаты – нақты жауынгерлік операцияны немесе тактикалық міндетті барынша тиімді орындау үшін қажетті күштер мен құралдарды біріктіру болып табылады.
«Жиынтық тактикалық топ» термині әскери тәжірибеде сипаттамалық ұғым ретінде қолданылатынын және нақты мемлекеттің қарулы күштерінде әрдайым ресми штаттық ұйымдастырушылық бірлік болып табылмайтынын атап өткен жөн [3]. Оның нақты мазмұны мемлекетке және әскери доктринаға байланысты әртүрлі болуы мүмкін.
Оқу құралының қолданыстағы редакциясы «жиынтық тактикалық (тактикалық) топ» ұғымының мазмұнын толық ашуды қамтамасыз етпейді, бұл тартылатын күштер мен құралдардың құрамына қатысты оны әртүрлі түсіндіруге мүмкіндік береді. Атап айтқанда, анықтама жиынтық тактикалық топты тек ішкі істер органдарының қызметкерлері мен Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының әскери қызметшілері құрамымен шектейді, ал қазіргі әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайларға ден қою жағдайлары неғұрлым кең ведомствоаралық тәсілдің қажеттілігін көрсетеді. Тәжірибе көрсеткендей, мұндай төтенше жағдайлардың ауқымы, сипаты және даму динамикасы айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, бұл тек ішкі істер органдары мен Ұлттық ұлан күштерін ғана емес, сондай-ақ өз құзыреті шегінде басқа да әскерлерді, әскери құралымдарды, арнайы және авариялық-құтқару қызметтерін тарту қажеттілігін туындатады.
Әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайлардың даму сценарийлерінің әртүрлілігі оларды оқшаулау және салдарын жою үшін күштер мен құралдардың бірыңғай құрамын қолдану мүмкіндігін жоққа шығарады. Осыған байланысты жиынтық тактикалық топтың құрамы қалыптасқан жедел жағдайдың сипатына, қауіп деңгейіне, қойылған міндеттердің ауқымына және әртүрлі күштер мен құралдарды кешенді қолдану қажеттілігіне қарай айқындалуы тиіс [4]. Осыған орай, жиынтық тактикалық топтың мәнін анықтау кезінде оның ведомстволық тиесілігіне емес, қажетті күштер мен құралдарды бірыңғай басшылықпен біріктіру арқылы нақты қызметтік-жауынгерлік міндетті орындау үшін құрылатын уақытша ұйымдастырушылық-тактикалық қалыптастыру ретіндегі функционалдық мақсатына баса назар аударған жөн.
Жоғарыда баяндалғандарды негізге ала отырып, біз жиынтық тактикалық топтың келесідей анықтамасын ұсынамыз — бұл нақты жауынгерлік міндетті орындау үшін бірыңғай командалық басқару негізінде құрылған әртүрлі әскер тектері мен арнайы қызметтер бөлімшелерінің уақытша қалыптастырылған бірлестігі.
Ұсынылып отырған анықтама редакциясы әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайлар кезінде қойылған міндеттерді орындау үшін қажетті күштер мен құралдардың құрамын нақты анықтауға, сондай-ақ арнайы операцияға басшылықты жүзеге асыратын субъектіні айқындауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, осы ұғымның мазмұнын нақтылау оны құқық қолдану және ұйымдастырушылық-басқару қызметінде біркелкі түсінуді және қолдануды қамтамасыз етеді.
Осылайша, ұғымның нақты және ғылыми тұрғыдан негізделген тұжырымдалуы нормативтік құқықтық реттеуді жетілдіру үшін әдіснамалық негіз қалыптастырады, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен өзге де уәкілетті субъектілердің әлеуметтік сипаттағы төтенше жағдайлар туындаған кезде басқарудың оңтайлы моделін әзірлеуіне ықпал етеді. Бұл, өз кезегінде, күштер мен құралдарды қолданудың ұтымды тәртібін айқындауға, ведомствоаралық өзара іс-қимылдың тиімділігін арттыруға, басқару органдарының өкілеттіктерін ажыратуға және төтенше жағдайды уақтылы оқшаулау мен реттеу үшін қажетті жағдайлар жасауға мүмкіндік береді.
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ:
- Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 10 қаңтардағы № 274-V ҚРЗ «Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы туралы» Заңы.
- Жаппай тәртіпсіздіктердің жолын кесу бойынша іс-қимылдар тактикасы: оқу құралы. – Нұр-Сұлтан: ҰҰҚ, 2020. – 123 б.
- Әбілмәжінов А.А. Ұжымдық қауіпсіздік өңіріндегі жедел ден қоюдың ұжымдық күштері құрамында Ұлттық ұлан бөлімшелерін қолдануға даярлау: PhD докторы диссертациясы: 6D100000. – Астана, 2022. – 230 б. – Инв. №14829.
- Жәмпейісов Ғ.Н. Билікті күшпен басып алуға бағытталған іс-әрекеттер кезінде төтенше жағдайдың құқықтық режимін қамтамасыз ету бойынша Қазақстан Республикасы Ұлттық ұланының өңірлік қолбасшылығы әскери жедел тобының қызметтік-жауынгерлік қызметі: PhD докторы диссертациясы: 6D100000. – Нұр-Сұлтан, 2016. – 202 б. – Инв. №1394.
REFERENCES:
- Qazaqstan Respublikasynyng 2015 zhylghy 10 qangtardaghy № 274-V QRZ «Qazaqstan Respublikasynyng Ulttyq ulany turaly» Zangy.
- Zhappay tartipsizdikterding zholyn kesu boyynsha is-qimyldar taktikasy: oqu quraly. – Nur-Sultan: UUQ, 2020. – 123 b.
- Abilmazhinov A.A. Uzhymdyq qauipsizdik ongirindegi zhedel den qoyudyng uzhymdyq kushteri quramynda Ulttyq ulan bolimshelerin qoldanugha dayarlau: PhD doktory dissertatsiyasy: 6D100000. – Astana, 2022. – 230 b. – Inv. №14829.
- Zhampeyisov Gh.N. Bilikti kushpen basyp alugha baghyttalghan is-areketter kezinde totenshe zhaghdaydyng quqyqtyq rezhimin qamtamasyz etu boyynsha Qazaqstan Respublikasy Ulttyq ulanynyng ongirlik qolbasshylyghy askeri zhedel tobynyng qyzmettik-zhauyngerlik qyzmeti: PhD doktory dissertatsiyasy: 6D100000. – Nur-Sultan, 2016. – 202 b. – Inv. №1394.
