Материал

Мақалада әскери қызметшілердің дене даму жүйесін қалыптастырудың теориялық-әдіснамалық негіздері қарастырылады, жетекші мемлекеттердің армияларындағы дене даярлығын жаңғыртудың қазіргі үрдістері талданады, әскери қызметшілердің дене даму процесінің тиімділігін арттырудың ұйымдастырушылық және педагогикалық шарттары анықталады. Ғылыми дәлелдер мен құзыреттілікке негізделген дене даму жүйесіне арналған ұсыныстар ұсынылады.

Түйінді сөздер:дене даярлығы, әскери қызметшілер, еңбек өтімі, кәсіби-қолданбалы даярлық, функционалдық дайындық, қимыл дағдылары мен қасиеттері.

Кіріспе. Қазіргі қарулы қақтығыстар жоғары динамикалылығымен, технологиялық байлығымен және жеке құрамның психофизикалық тұрақтылығына жоғары талаптар қоюымен сипатталады. Осы жағдайларда әскери қызметшілердің дене даярлығы тек жалпы даралықтың бір бөлігі ғана емес, жауынгерлік әзірліктің стратегиялық компоненті болып табылады.

Зерттеудің мақсаты – әскери қызметшілердің өнімді дене дамуының құрылымдық-логикалық жүйесін ғылыми тұрғыдан негіздеу және оларда экстремалды жағдайларға жақын ортада психологиялық тұрақтылықты қалыптастыру.

Зерттеудің міндеттері:

1) әскери қызметшілердің соғыс уақытының экстремалды жағдайларына физикалық дайындық деңгейінің жай-күйін талдау;

2) Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің жұмыс қабілеттілігін дамытуға арналған құрылымдық-логикалық жүйені негіздеу;

3) әскери қызметшілердің жарақаттануының алдын алу мақсатында физикалық төзімділікті, психологиялық тұрақтылықты қалыптастыру және қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту бойынша әскери-педагогикалық жүйе әзірлеу.

Зерттеу материалдары мен әдістері: Зерттеу жүргізу барысында бақылау, талдау және синтез, кейс-әдіс және жаттығу әдістері қолданылды. Әдіснамалық негізі – қолданыстағы шындықты тану мен түрлендірудегі жүйелі тәсіл.

Зерттеу нәтижелері және оларды талқылау: Осы тақырып бойынша зерттеу нәтижелері орта, арнайы және жоғары оқу орындарының басшылығы тарапынан, сондай-ақ әскери қызметшілердің әскери- кәсіби жетілдірілуі аясында Қарулы Күштердің бөлімдері мен құрамаларында пайдаланылуы мүмкін.

Негізгі материалды баяндау: САҚҰ (НАТО) және Азия елдеріндегі даярлық жүйелерін жаңғырту тәжірибесі көрсеткендей, дәстүрлі нормативтік модельден ғылыми негізделген, жекелендірілген жүйеге көшу әскери қызметшілердің функционалдық дайындық деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Мысалы, АҚШ Армиясында әскери қызметшілердің дене, когнитивті және психологиялық қасиеттерін кешенді дамытуға бағытталған Holistic Health and Fitness (H2F)бағдарламасы іске асырылуда [1].

Сонымен қатар, олардың кешенді дамуы АҚШ бөлімшелері қолданылатын жауынгерлік әрекеттердің практикалық ареналарында жүзеге асырылады, бұл жеке құрамның тек әскери-кәсіби дағдыларын ғана емес, сонымен қатар дене шынықтыруын және психологиялық тұрақтылығын қалыптастыруға толық ықпал етеді.

Адам бар болмысты (бұдан әрі – ББ) – сана, тұпсана және ағза арқылы қабылдайды деп есептесек және философияның негізгі заңына – болмыстың сана функциясынан артықшылығына сүйенсек, онда оның санасы мен тұпсанасы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және өзі үшін қолайлы жағдайларға, әдіснаманың нақты-ғылыми деңгейінде біз ағзаның дене дамуы адам сана астында психологиялық тұрақтылықтың және санада сенімділіктің қалыптасуының көзі болып табылатынын айта аламыз [2]. (№ 1 сур. қараныз)

Осылайша, біз ББ-ны түсінудің философиялық деңгейіне келеміз, философияның негізгі заңына – болмыс сананы анықтайды дегенге және «Сау ағзада – сау рух» мақалына көзіміз жетеді.

Мысалы, 7-11 ақпан 2026 жылдары Дубай қаласында өткен арнайы мақсаттағы бөлімшелер арасындағы жарыстың (UAE SWAT Challenge) 48 елден 109 команда арасындағы қорытындысы бойынша Қазақстан командасы жалпы есепте жеңіске жетті. Біздің командаларымыздың жетістіктерін талдай отырып, олардың жеңістерінің негізгі көрсеткіші тек жауынгерлердің жеке дене даярлығы ғана емес, сонымен қатар олардың командалық үйлесімділігі болғанын сенімді түрде айтуға болады.

Бөлімшелер жеке құрамының еңбек өтімі олардың психофизикалық дайындығының жоғары нәтижелерін көрсетті, бұл халықаралық қауымдастықтарда осы бағыт бойынша олардың лайықты жеңістерінің негізгі критериі болды.

Сондықтан, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарының (бұдан әрі – ҚК) әскери қызметшілерінің еңбек өтімін арттыру мәселелерін және олардағы түрлендіру қызметіне арналған бірқатар ұсыныстарды қарастыру ұсынылады.

Адамның еңбек өтімі тәулік бойы ағзаның биологиялық ритмдері, ең алдымен циркадтық ритмдер (тәулік бойынша) есебінен біркелкі өзгермейді деген ұғымнан шыға отырып, еңбек өтімінің тәуліктік динамикасын білу еңбекті, оқу қызметін және демалысты дұрыс ұйымдастыруға ықпал етеді [3].

Тәуліктік еңбек өтімі — бұл адамның белгілі бір тиімділікпен ақыл-ой және дене қызметін тәуліктің әртүрлі сағаттарында орындай алу қабілеті және биологиялық ритмдерге, ұйқы және демалыс режиміне, денсаулық жағдайына, іс-әрекет сипатына, жасына және оның дене даярлық деңгейіне байланысты.

ҚК-де бейбіт уақытта белгіленген күн тәртібі, жауынгерлік даярлықтағы тұрақты оқу процесі, жауынгерлік қызмет міндеттерін орындау, әскери-педагогикалық жүйенің негізгі факторы ретінде әскери уақыт жағдайындағы әлеуметтік-экономикалық және педагогикалық жағдайларға әскери қызметшілерді бейімдеуге (әлеуметтендіруге) бағытталған.

Осыған байланысты, біз күнделікті тіршілік әрекетіндегі биоритмдік деректер деңгейінде адамның еңбек өтімін, сондай-ақ шақырылу алдындағы жас кезіндегі тәуліктік еңбек өтімін нақты-ғылыми зерттеуге жүгінуіміз қажет.

Тәулік бойында шақырылуға жататын жастарда бірнеше сипатты кезеңдер ажыратылады:

1) Кірісу кезеңі (6:00–9:00)

Оянғаннан кейін ағза біртіндеп тыныштық күйінен белсенді әрекетке ауысады. Еңбек өтімі біртіндеп артады.

2) Бірінші еңбек өтімі пигі (9:00–12:00)

Ең жоғары ақыл-ой белсенділігі, бұл келесілерге ықпал етеді:

·       күрделі міндеттерді шешу;

·       жауапты шешімдер қабылдау;

·       оқу және талдау жұмыстары.

3) Еңбек өтімінің төмендеуі (13:00–15:00)

Дене белсенділігінің төмендеуі байқалады, бұл келесілермен байланысты:

·       табиғи биоритмдер;

·       тамақтану;

·       шаршаудың жинақталуы.

4) Екінші көтерілу (16:00–18:00)

Дене белсенділігі артады және келесілерге сәйкес келеді:

·       дене еңбегі;

·       жаттығулар;

·       практикалық қызмет.

5) Кешкі төмендеу (19:00–22:00)

Ағза біртіндеп ұйқыға дайындалады. Реакция жылдамдығы мен назарды шоғырландыру төмендейді.

6) Еңбек өтімінің минимумы (1:00–4:00)

Ең төменгі белсенділік деңгейі және келесілер баяулайды:

·       ойлау процестері;

·       реакция жылдамдығы;

·       қимылдардың координациясы.

Бүгінгі таңда әскерге шақырылатын жастардың жұмысқа қабілеттілік деңгейі шартты түрде мынадай көрінеді: (№1 жұмысқа қабілеттілік диаграммасын қараңыз).

Олардың әскери қызметтерін өтуі барысында, тәуліктік іс-әрекеті басқа әлеуметтік-экономикалық және педагогикалық талаптармен (күн тәртібі, қызметтік уақыт регламенті, тамақтану және демалыс режимі, сөз бостандығына, құқықтары мен іс-әрекеттеріне қойылатын шектеулер) алдын ала айқындалған кезде, осы талаптарға олардың психофизикалық бейімделуі қиындық туғызады.

Сонымен қатар, мұндай тұрақты талаптар жүйесі оларда ассоциативті және шартты-рефлекторлық деңгейде белгілі бір қимыл дағдылары мен қасиеттерін қалыптастырады, бұл олардың дене және моральдық-психологиялық даярлық деңгейін арттырады [4].

Бұл жағдайда, әскери қызметшілердің жалпы дене шынықтыруына, сондай-ақ әскери қызмет қауіпсіздігін қамтамасыз етуге (жарақаттанудың алдын алу) бағытталған еңбек өтімін ынталандыру және қимыл дағдыларын дамыту бойынша бірқатар ұсыныстар беріледі.

Ұсынылған жаңалықтардың мәні келесілерді қолданудан тұрады:

1) Кірісу кезеңі (6:00–9:00)

1.  Әскери қызметшілердің еңбек өтімін таңғы физикалық зарядка (бұдан әрі – ТФЗ) кезінде біртіндеп арттыру қажет, онда бірізділік принципі сақталуы керек, ол қозғалыстағы жалпы дамыту жаттығуларын (бұдан әрі – ЖДЖ) – жүру, қозғалыстағы ЖДЖ – жүгіру, кілемшеде 4 кувырок (қысқа, арқамен, ұзын, биік, кедергіден, кедергіге тірек арқылы), орнындағы ЖДЖ жүргізуден тұрады [6. Б. 203-210 б], [6. Б. 48-57]. (1,2,3,4 суреттерді қараныз).

Мұндай ТФЗ-дағы оң жағы – қозғалыстағы және орнындағы ЖДЖ-ның бірізді кешенін қолдану, ептілік және икемділік қимыл дағдыларын дамыту, бұл жазықтықта жарақаттанудың алдын алу бойынша сақтандыру және өзін-өзі сақтандыру. (№2 жұмысқа қабілеттілік диаграммасын қараңыз).

2) Жұмысқа қабілеттіліктің бірінші шыңы (09–12:00) оқу-жауынгерлік даярлықты жүзеге асыру сапасынан тұрады, онда қалыптасқан жағымды мотивациялар әскери қызметшілердің әскери-қолданбалы және қимыл қасиеттерін өзін-өзі жетілдіруге ықпал етеді.

3) Еңбек өтімінің төмендеуі (13:00–15:00), түскі ас алдындағы қосымша және күнделікті жүктемелермен толықтырылуы мүмкін, бұл бүгінгі күні арнайы мақсаттағы бөлімшелер мен жоғары әскери оқу орындарында (бұдан әрі – ЖОО). (№3 жұмысқа қабілеттілік диаграммасын қараңыз).

4) Екінші көтереліс (16:00–18:00)Сәйкесінше, әскери қызметшілердің кешкі уақыттағы еңбек өтімі де артады, бұл практикалық қызметте тиімді жаттығулар мен өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік береді.

5) Кешкі төмендеу (19:00–22:00)әскери қызметшілердің ағзасын физикалық қалпына келтірумен, релаксациямен және ұйқыға дайындықпен сүйемелденеді, мұнда шаршауға байланысты реакция жылдамдығы мен назарды шоғырландыру төмендейді.

6) Еңбек өтімінің минимумы (1:00–4:00) ағзаның демалуына мүмкіндік береді, бұл келесі тәулікке арналған биоэнергетикалық қорларын қалпына келтіруге ықпал етеді.

Осылайша, біз ұсыныстарды қолданудың ғылыми және практикалық маңызы бар екенін және еңбек өтімінің тәуліктік динамикасын білу келесілерге мүмкіндік беретінін айта аламыз:

·       қызмет күнін оңтайлы жоспарлау;

·       күрделі міндеттерді максималды белсенділік кезеңдеріне бөлу;

·       шамадан тыс шаршауды болдырмау;

·       ауыспалы жұмысты ұйымдастыру;

·       еңбек өнімділігін арттыру.

Қорытындылай келе, адамның еңбек өтімі тәуліктік биоритмдерге бағынатынын және толқын тәрізді сипатқа ие екенін айтқым келеді. Максималды белсенділік таңертеңгі және кешке жақын сағаттарда, ал минимум – түнгі уақытта байқалады. Бұл ерекшеліктерді ескеру денсаулықты сақтауға және қызмет тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

Сонымен қатар, әскери қызметшілердің дене дамуының тиімді инновациялық жүйелерін құру – қарулы күштерді жаңғыртудың стратегиялық міндеті болып табылады. Ғылыми білімдерді, цифрлық технологияларды және кәсіби-қолданбалы даярлықты интеграциялау жеке құрамның қазіргі заманғы сын-қатерлер жағдайындағы әрекеттерге тұрақты дене дайындығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.