Материал

Кіріспе. Ішкі істер органдарының қазіргі қызметі қызметкерлерден жоғары денгейдегі кәсіби дайындықты ғана емес, сонымен бірге тұрақты моральдық-құқықтық позицияны қалыптастыруды талап етеді. Құқық қорғау қызметінің ерекшелігі жауапкершілік, белгісіздік, эмоционалдық шиеленіс және белгіленген құқықтық және этикалық талаптарды сақтау қажеттілігі жағдайында тұрақты шешім қабылдауды қамтиды.

Қазақстан Республикасында Ішкі істер органдарының жеке құраммен тәрбие жұмысы оның мақсаттарын, мазмұнын, іске асырудың негізгі нысандары мен тетіктерін айқындайтын нормативтік құқықтық актілер жиынтығымен регламенттелетін кәсіби қызметтің жүйелі ұйымдастырылған бағыты болып табылады. Оның нормативтік-құқықтық негізін «Қазақстан Республикасының Ішкі істер органдары туралы» Заңы, Ішкі істер органдарының жеке құраммен тәрбие, психологиялық және идеологиялық жұмысты үйымдастыру қағыдалары, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Құқық қорғау органдары, азаматтық қорғау органдары және мемлектеттік фельдъегерлік қызмет қызметкерлерінің Әдеп кодексін қамтитын нормативтік жүйе шеңберінде жүзеге асырылады [1-3].

Қарастырылып отырған бағытта Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің міндетін атқарушының 2022 жылғы 30 қарашадағы №921 бұйрығымен бекітілген Ішкі істер органдарының жеке құрамымен тәрбие, психологиялық және идеологиялық жұмысты ұйымдастыру қағидалары маңызды орын алады. Бұл нормативтік құжат қызметкерлердің бойында кәсіби маңызды қасиеттерді қалыптастыруға, қызметтік тәртіпті нығайтуға, кәсіби қызмет нәтижелері үшін құқықтық сана мен жауапкершілік денгейін арттыруға бағытталған тәрбие, психологиялық және идеологиялық жұмыстарды жүргізудің ұйымдастырушылық негіздерін анықтайды. Сонымен қатар, тәрбие жұмысының нормативтік реттеудің маңызды құрамдас бөлігі Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 2 қаңтардағы № 81 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Құқық қорғау органдары, азаматтық қорғау органдары және мемлекеттік фельдъегерлік қызмет қызметкерлерінің Әдеп кодексі болып табылады. Кодекс қызметкерлердің қызметтік мінез-құлқына қойылатын негізгі этикалық қағидаттар мен талаптарды бекітеді, олардың кәсіби қызметін заңдылықты сақтауға, қызметтік міндеттерін адал орындауға, адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге, сондай-ақ құқық қорғау органдарының беделіне нұқсан келтіретін әрекеттерге жол бермеуге бағыттайды.

Осылайша, нормативтік-құқықтық реттеу қызметкерлердің кәсіби және этикалық мінез-құлқын қалыптастыру үшін қажетті институционалдық негіз жасайды. Алайда нормативтік талаптардың болуы олардың кұнделікті мінез-құлықта тұрақты әрі саналы түрде жүзеге асырылуына әрдайым кепілдік бермейді. Құқықтық және этикалық нормаларды білу олардың практикалық әрекеттерге тікелей айналуын қамтамасыз етпейді. Осыған байланысты сыртқы талаптарды сақтау мен қызметкердің заңға, кәсіби этикаға және қызметтік тәртіпке сәйкес әрекет етуге ішкі сенімінің арақатынасы маңызды мәнге ие болады

Осыған байланысты тәрбие жұмысы тек ұйымдастырушылық және қызметтік қана емес, сонымен бірге айқын педагогикалық мазмұнға ие болады. Оның мақсаты құқықтық және этикалық талаптар туралы білімді шектеулі қалыптастыру емес, қызметкердің тұрақты құндылық және кәсіби көзқарастарын, заңдылықты сақтауға, заңсыз әсерге қарсы тұруға, өз іс-әректеттерінің салдарын сыни тұрғыдан бағалауға және кәсіби нормалардың бұзылуына уақтылы жауап беруге ішкі дайындығын дамыту болып табылады.

Зерттеудің мақсаты - ішкі істер органдарының қызметкерлерімен тәрбие жұмысының профилактикалық әлеуетін арттырудың ұйымдастырушылық-педагогикалық жағдайларын анықтау.

Мақсатқа жету үшін келесі міндеттер айқындалды: ІІО-ның кәсіби ортасының тәрбиелік әлеуетін ашу; тәрбиелік әсердің қолданыстағы моделінің проблемаларын анықтау; басшының жеке үлгісінің және ұйымдастырушылық мәдениеттің маңыздылығын негіздеу; профилактикалық жұмыстың қазіргі педагогикалық формаларын анықтау; заңды мінез-құлыққа тұрақты көзқарасты қалыптастыру моделін ұсыну.

Зертеудің әдіснамалық негізі кәсіби педагогика, кәсіби қызмет психологиясы, тәрбие теориясы және кәсіби этика мен полицияның адалдығы саласындағы ғылыми зерттеулер ережелері болды.

Жұмыста Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерін талдау және жүйелеу, ғылыми әдебиеттерді талдау, кәсіби-адамгершілік тәрбиеге әртүрлі тәсілдерді салыстыру, сондай-ақ құрылымдық-функционалдық әдіс қолданылды.

Зерттеудің нормативтік негізін "Қазақстан Республикасының Ішкі істер органдары туралы" Қазақстан Республикасының Заңы, Ішкі істер органдарының жеке құрамымен тәрбие, психологиялық және идеологиялық жұмысты ұйымдастыру Қағидалары және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің Әдеп кодексі құрады [1-3]. Шетелдік тәжірибені талдау кезінде полиция қызметкерлерінің кәсіби адалдығы мен этикалық дайындықтың мазмұнын зерттеу ескерілді. Атап айтқанда, C. Klockars, S. Kutnjak Ivković және M. Haberfeld кәсіби адалдықты қызметкерлердің жеке қасиеттерімен ғана емес, сонымен қатар ұйымдық ережелермен, тәртіптік механизмдермен және кәсіби ортаның бейресми нормаларымен байланысты құбылыс ретінде қарастырады [4]. (Springer Nature)

Негізгі бөлігі. Ішкі істер органдарындағы тәрбие процессін қызметкердің қызметтік міндеттеріне, құқықтық талаптарға, кәсіби құндылықтар мен өзара әрекеттесу нормаларына қатынасын айқындайтын кәсіби маңызды қасиеттерді қалыптастырудың мақсатты және жұйелі процессі ретінде қарастырған жөн. Бұзушылықтардың алдын алуға және жолын кесуге бағытталған әкімшілік бақылаудан айырмашылығы, тәрбиелік ықпал кәсіби және құқықтық нормалардың саналы түрде сақталуын қамтамасыз ететін мінез-құлықтың ішкі реттеушілерін қалыптастыруға бағытталған.

Педагогикалық позициядан мінез-құлықтың сыртқы және ішкі реттелуін ажырату маңызды. Сыртқы реттеу, басшылықтың талаптарына, нұсқаулықтарға, бақылау мен тәртіптік шараларға негізделсе, ішкі реттеу қызметкердің кәсіби құндылықтар мен нормаларды саналы қабылдауын және оларды шешім қабылдауда жеке бағдар ретінде пайдалануды қамтиды. Сондықтан тұрақты заңды мінез-құлық нормативтік талаптарды білумен ғана емес, олардың қызметкердің кәсіби санасы мен жеке сенім жүйесіне интеграциялану дәрежесімен де анықталады.

Осыған байланысты тәрбие процесінің негізгі педагогикалық нәтижесі – қызметкердің бақылау жағдайында ғана емес белгісіздік, қызметтік қысым немесе мүдделер қақтығысы жағдайында да заңға және кәсіби этикаға сәйкес мінез-құлықты дербес таңдауға дайындығын білдіретін тұрақты ішкі құқықтық позицияны қалыптастыру. Бұл процесс норманы білу, оның мазмұны мен кәсіби қызметкерлердің кәсіби санасындағы, құндылық бағдарлары мен мінез-құлық ұстанымдарындағы өзгерістермен бағалануы тиіс.

Бұл жағдайда түпкілікті шешімді ғана емес, оның мотивациялық негізін де талдау маңызды. Сондықтан тәрбиелік әсер дәйектілікпен құрылуы мүмкін: жағдай, кәсіби таңдау, дәлелдеу, салдарды талдау және рефлексия.

Мұндай құрылым қызметкерге дайын үлгіні механикалық ұстануға емес, моральдық-құқықтық таңдауды өз бетінше жүзеге асыруға және оны кәсіби борыш пен жеке жауапкершілік тұрғысынан негіздеуге мүмкіндік береді.

Заңды мінез-құлықтың қалыптасуына бөлімнің әлеуметтік-кәсіби ортасы айтарлықтай әсер етеді. Қызметкердің мінез-құлқы тек жеке көзқарастармен ғана емес, сонымен қатар ұжымда қалыптасатын бейресми нормалармен де анықталады. Бірлескен қызмет процесінде рұқсат етілген және жол берілмейтін мінез-құлық, бұзушылықтарға реакция сипаты, сондай-ақ кәсіби өзара әрекеттесудің белгілі бір әдістерінің қолайлылығы туралы идеялар қалыптасады.

Бұзушылықтарға жүйелі түрде жауап болмаған жағдайда олардың біртіндеп қалыпқа келуі мүмкін. Шартты түрде мұндай процесті дәйектілік ретінде ұсынуға болады: бұзылу, реакцияның болмауы,  тәуелділік, қалыпқа келтіру, қайталау.

Сондықтан тәрбие жұмысының профилактикалық функциясы белгілі бір заңсыз әрекеттің алдын-алу ғана емес, сонымен қатар бұзушылық мінез-құлықтың әлеуметтік қолайлы моделіне айналмайтын кәсіби ортаны қалыптастыру болып табылады. Ол үшін дәйектілік қажет: бұзушылықты анықтау,  объективті бағалау, заңды әрекет ету, себептерді анықтау, қайталаудың алдын алу.

Бұл тұрғыда бөлімше басшысы қалыптастыратын білім беру ортасының сипаты ерекше маңызға ие. Көшбасшы тек тәрбие іс-шараларын ұйымдастырушы ғана емес, сонымен қатар педагогикалық әсердің тікелей субъектісі болып табылады. Оның күнделікті мінез-құлқы, көшбасшылық стилі, талаптардың дәйектілігі, шешімдердің әділдігі, бағыныштыларға деген көзқарас және ашық өзара әрекеттесуге дайын болу жеке құрамның кәсіби көзқарастарының сипатына тікелей әсер етеді.

Демек, оқу процесінде көшбасшы ұйымдастырушы, кері байланыс субъектісі, кәсіби құндылықтардың тасымалдаушысы және заңды мінез-құлық үлгісі ретінде әрекет етеді. Қойылған талаптар мен көшбасшының жеке үлгісі арасындағы сәйкестік ерекше рөл атқарады. Декларацияланатын құндылықтар мен нақты басқару практикасы арасында алшақтық болған кезде тәрбиелік әсер жүйелілік пен сенімділікті жоғалтады. Керісінше, көшбасшының талаптарының, шешімдерінің және жеке мінез-құлқының үйлесімділігі ұжымдық санада тиісті нормаларды бекітуге ықпал етеді.

Профилактиканың тағы бір маңызды бағыты-оқу процесінің психологиялық компоненті. Ішкі істер органдары қызметкерлерінің кәсіби қызметі жоғары жауапкершілікпен, қиын жағдайларда шешім қабылдау қажеттілігімен, эмоционалды шиеленіспен және стресстік факторлардың әсерімен байланысты. Мұндай жағдайларда өзін-өзі реттеу, рефлексия және өз мінез-құлқын бақылау қабілеті ерекше мәнге ие болады. Сондықтан психологиялық профилактика тәрбие жұмысынан оқшауланбай, оның өзара байланысты компоненті ретінде қарастырылуы керек. Оның мазмұны эмоционалды өзін-өзі реттеуді, стресске төзімділікті, кәсіби рефлексия дағдыларын дамытуды, жеке кеңес беруді және кәсіби қызметте қиындықтарға тап болған қызметкерлерді сүйемелдеуді қамтуы мүмкін. Бұл тәсіл назарды қалыптасқан проблемаға жауап беруден деструктивті мінез-құлықтың алдын алу үшін жағдай жасауға ауыстыруға мүмкіндік береді.

Осылайша, тәрбие процесі әртүрлі іс-шаралардың жиынтығы емес, нормативтік-құндылық, ситуациялық-практикалық, рефлексивті, ұйымдастырушылық және психопрофилактикалық компоненттер өзара байланысты біртұтас педагогикалық жүйе болуы керек. Олардың интеграциясы қызметкердің білімі мен түсініктеріне, сондай-ақ оның құндылық-мотивациялық саласына, мінез-құлық таңдауына және өзін-өзі бақылау қабілетіне дәйекті әсер етуді қамтамасыз етеді.

Нормативтік-құндылық компоненті кәсіби құндылықтар мен тиісті мінез-құлықтың мазмұнын анықтайтын талаптарды түсінуге бағытталған. Ситуациялық-практикалық компонент үйренген нормаларды кәсіби таңдау жағдайына ауыстыруды қамтамасыз етеді. Рефлексивті компонент қызметкердің өзінің мотивтерін, шешімдерін және олардың салдарын талдаумен байланысты. Ұйымдастырушылық компонент кәсіби ұжымның оң нормаларын қалыптастыруға бағытталған. Психопрофилактикалық компонент өзін-өзі реттеу және психологиялық тұрақтылық механизмдерінің дамуын қамтамасыз етеді.

Бұл жүйені іске асырудың интегралды нәтижесі заңды мінез-құлыққа тұрақты ішкі көзқарасты қалыптастыру болып табылады, оны келесідей ұсынуға болады: норманы білу, норманы түсіну, норманы қабылдау, нормаға сәйкес әрекет ету. Бұл жағдайда мінез-құлықтың заңдылығы тек сыртқы бақылаудың нәтижесі ғана емес, сонымен қатар ішкі қабылданған кәсіби ұстанымның салдары болып табылады.

Тәрбие жұмысының нәтижелілігін бағалау тәсілдерінің өзгеруі де маңызды болып табылады. Өткізілген іс-шаралар санын сипаттайтын сандық көрсеткіштер қол жеткізілген педагогикалық нәтижені толық бағалауға мүмкіндік бермейді. Неғұрлым мазмұнды критерийлер кәсіби құндылықтар туралы хабардарлық дәрежесі, қызметкердің қабылданған шешімнің дұрыстығын дәлелдеу қабілеті, бұзушылықтарға жауап беруге дайын болуы, кәсіби рефлексия деңгейі және бөлім ішіндегі әділеттілікті қабылдау болуы мүмкін. Демек, ішкі істер органдарындағы тәрбие процесінің профилактикалық әлеуеті оның сыртқы реттеуден мінез-құлықтың ішкі өзін-өзі реттеуіне көшуді қамтамасыз ету қабілетімен анықталады. Дәл осы ауысу тәрбие жұмысын тек қызметтік тәртіпті сақтау құралы ретінде ғана емес, сонымен қатар қызметкерлердің заңсыз мінез-құлқының алдын-алудың педагогикалық механизмі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсілмен тәрбиелік әсердің орталық объектісі белгіленген талапты сақтау фактісі емес, қызметкердің жеке басын қалыптастыру болып табылады, ол үшін заңдылық, кәсіби жауапкершілік және этикалық нормалар кәсіби таңдаудың ішкі негізі болып табылады.

Жүргізілген талдау негізінде ішкі істер органдарының қызметкерлерімен құқықтық кәсіби мінез-құлыққа тұрақты ішкі көзқарасты қалыптастыруға бағытталған тәрбие-профилактикалық жұмыстың авторлық моделі ұсынылады.

Модель өзара байланысты бес компонентті қамтиды: нормативтік-құндылық -заңнама талаптарын, кәсіби этика мен қызмет құндылықтарын игеру; ситуациялық-практикалық - қызметтік жағдайларды талдау және заңды шешімдер қабылдау; рефлексивті - өз мінез-құлқын, шешімдердің себептері мен салдарын түсіну; ұйымдастырушылық қоршаған орта - кәсіби мәдениетті және ұжымның оң нормаларын қалыптастыру; психопрофилактикалық - өзін-өзі реттеуді дамыту, стресске төзімділік және психологиялық тұрақтылық.

Модельді іске асырудың нәтижесі логика бойынша заңды мінез-құлыққа тұрақты ішкі көзқарасты қалыптастыру болып табылады: норманы білу, норманы түсіну, норманы қабылдау, нормаға сәйкес әрекет ету.

Ұсынылған модель тәрбиелік-профилактикалық жұмысты жеке іс-шаралардың жиынтығы ретінде емес, қызметкердің тұрақты заңды ұстанымын қалыптастыруға бағытталған тұтас педагогикалық процесс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда зерттеудің ғылыми жаңалығы нормативтік-құндылық, ситуациялық-практикалық, рефлексивті, ұйымдастырушылық-экологиялық және психопрофилактикалық бағыттарды біріктіретін бес компонентті модельді негіздеу болып табылады. Тәртіптік және профилактикалық функцияларды біріктіретін бұзушылықтарға уақтылы және заңды әрекет ету мәдениеті ретінде нөлдік төзімділік қағидатының мазмұны нақтыланды. Модельдің практикалық маңыздылығы оны жеке құраммен тәрбие жұмысында, қызметкерлердің кәсіби дайындығында, сондай-ақ менеджерлердің, тәлімгерлер мен психологтардың қызметінде қолдану мүмкіндігімен анықталады. Заңды шешімдерді өз бетінше қабылдау және негіздеу қабілетін қалыптастыруға бағытталған ситуациялық тапсырмаларды қолдану ерекше маңызға ие. Бұл ретте тәрбие жұмысының тиімділігін тек өткізілген іс-шаралар саны бойынша ғана емес, сонымен қатар кәсіби құндылықтар туралы хабардарлық дәрежесі, заңды шешімдерді дәлелдеу қабілеті, бұзушылықтарға жауап беруге дайындығы және кәсіби рефлексия деңгейі бойынша бағалаған жөн.

Қорытынды. Осылайша, ішкі істер органдарындағы тәрбие-профилактикалық жұмыс белгіленген нормаларды сақтауға ғана емес, сонымен қатар қызметкердің оларды кәсіби мінез-құдықтың негізі ретінде саналы түрде қабылдауына бағытталуы керек. Ұсынылған модель профилактиканы сыртқы бақылаудан әртүрлі қызметтік жағдайларда

Заңды әрекет етуге ішкі даыйндыққа көшуді қамтамасыз ететін жүйелі педагогикалық процесс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.